-
Planowanie zmiany
Istotą tego kroku jest zaplanowanie tygodniowego okresu życia bez korzystania z nałogowego zachowania. Celem jest tutaj przede wszystkim pokazanie realnych możliwości zaprzestania tych zachowań i zastąpienia ich innymi bardziej konstruktywnymi, nie koncentruje się natomiast na podjęciu decyzji o zaprzestaniu nałogowego zachowania. Krok ten służy przygotowaniu warunków do zmiany. Jego rola wynika z wykorzystywanego w terapii uzależnienia od alkoholu wskazania mówiącego o konieczności dobrego przygotowania się do nowego sposobu funkcjonowania, ze względu na siłę nawykowych schematów myślenia i działania, szczególnie dużą w odniesieniu właśnie do zachowań nałogowych. Ponadto zadaniem tego etapu jest - podobnie jak w poprzednim etapie - obalenie części innych mitów podtrzymujących potrzebę korzystania z zachowania nałogowego a odnoszących się do pomniejszania możliwości zmiany zachowań („...nie da się, to niemożliwe, bez tego trudno jest żyć, życie bez tego nie ma wartości...” itp.)
Krok ten składa się z dwóch etapów: 1/ ustalenia zdrowej (wynikającej z psychicznych i fizycznych potrzeb człowieka) normy dotyczącej korzystania z zachowania uznanego za nałogowe; 2/ zaplanowania konkretnego tygodniowego okresu życia z utrzymywaniem ustalonej normy wymagającej powstrzymywania się lub ograniczenia nałogowego zachowania.
-
Konfrontacja z powodami korzystania z nałogowego zachowania
Etap ten polega na sporządzeniu obrazu realnych korzyści z korzystania z nałogowego zachowania. Zadaniem na tym etapie jest - posługując się zaproponowanymi na trzecim etapie pracy obszarami funkcjonowania człowieka - zastanowienie się, jakie korzyści ma się w każdym z tych obszarów z korzystania z nałogowego zachowania oraz wypisanie jak największej ilości takich konkretnych zysków. Podstawą do zaprojektowania tego kroku jest koncepcja rozwoju uzależnienia od alkoholu, zgodnie z którą powstanie choroby poprzedzone jest okresem nadużywania i gromadzenia szeregu pozytywnych doświadczeń pokazujących możliwości używania zachowania, które może przekształcić się w nałogowe - do osiągania korzyści i pozytywnych odczuć w różnych sytuacjach życiowych. Można założyć, iż właśnie pozytywne doświadczenia dotyczące takich korzyści są czynnikiem motywującym do powtarzania ich , rozszerzania gamy sytuacji, w których się ich zaczyna używać a w konsekwencji prowadzącym do ich utrwalania. Uświadomienie pozytywnych doświadczeń w przeszłości z korzystania z nałogowego zachowania oraz aktualnych zysków z niego jest fundamentem systemu przekonań i motywacji podtrzymującej nałogowe zachowanie. Stąd wzięło się założenie, iż konfrontacja z prawdziwymi korzyściami z korzystania z nałogowego zachowania może wywoła refleksję nad możliwością osiągania podobnych korzyści w sposób bardziej konstruktywny, bez destrukcji oraz wzbudzić motywację do zamiany zachowań nałogowych na inne pozwalające osiągać podobne cele i zyski. Celem tego kroku jest także obalenie kolejnego fałszywego przekonania często towarzyszącego zachowaniom nałogowym, wywołującemu poczucie, że rezygnacja z zachowania nałogowego jest dużą stratą a samo zachowanie nałogowe - jedynym sposobem osiągania pewnych zysków. Po sporządzeniu takiego obrazu zysków zachęca się do uzupełnienia tygodniowych programów życia bez korzystania z zachowania nałogowego (lub ograniczenia go) o sposoby osiągania zysków podobnych do tych, na jakie pozwalało zachowanie nałogowe oraz zwrócenia uwagi na konieczność uwzględnienia w tygodniowych programach różnych gratyfikacji.
EFEKTY PRACY
Ocena efektów została dokonana na podstawie obserwacji prowadzonej w trakcie pracy nad nałogowymi zachowaniami, wypowiedzi uczestników oraz ankiety przeprowadzonej po 5 miesiącach od udziału w warsztacie wśród losowo wybranych 40 uczestników, którymi byli głownie pedagodzy i psycholodzy zajmujący się profilaktyką uzależnień.
Celem ankiety było: 1/. Uzyskanie informacji na temat przydatności tej procedury do działań edukacyjnych ukierunkowanych na zwiększenie świadomości uczestników w zakresie istoty i mechanizmów uzależnień, 2/. Uzyskanie informacji na temat wpływu korzystania z jakichś zachowań w sposób, określany jako nałogowy, na funkcjonowanie osób rozpoznających u siebie takie zachowania.
Obserwacje w trakcie pracy oraz wypowiedzi uczestników potwierdziły następujące wyniki przeprowadzonej ankiety:
-
Wyniki dotyczące przydatności procedury do działań edukacyjnych:
-
procedura doprowadziła do rozpoznania przez wszystkich uczestników (40 osób) nałogowych wzorców następujących zachowań:
Lp. zachowanie ilość rozpo- %
-znanych
-
palenie papierosów 7 17,5
-
jedzenie słodyczy 7 17,5
-
pracowanie 7 17,5
-
jedzenie 5 12,5
-
nawiązywanie relacji
z innymi ludźmi 4 10
-
picie kawy 2 5
-
czytanie 2 5
_______________________________________________________
razem 34 85
Pozostałe 6 osób (15 %) rozpoznało różne (każda osoba inny) nałogowe wzorce następujących zachowań: spóźnianie, oglądanie TV, seks, krytykowanie, negatywne myślenie o sobie, martwienie się o przyszłość
Przedstawione wyniki dotyczące najbardziej liczebnych zachowań można ująć w następujące grupy:
-
związane ze spożywaniem pokarmów
(jedzenie słodyczy i jedzenie) 12 osób 30 %
-
korzystanie z używek
(palenie papierosów, picie kawy) 9 osób 22,5 %
-
pracowanie 7 osób 17,5 %
-
nawiązywanie relacji z innymi
ludźmi 4 osoby 10 %
razem 32 osoby 80 %
2. Do rozpoznawania nałogowych zachowań najprzydatniejsze okazały się:
a/ 2 pierwsze (a i b) definicje nałogowych zachowań, w oparciu o które łącznie 37 osób -
92,5 % (a - 19 osób - 47,5 % oraz b - 18 osób - 45 %) wstępnie zidentyfikowało nałogowe
zachowania
b/ kryteria rozpoznawania (objawy NZ - nałogowych zachowań):
f - rosnące koszty (destrukcja) --------------------- 23 osoby - 57,5 %
a - przymus korzystania z nałogowego
zachowania w pewnych sytuacjach------------ 20 osób - 50 %
d - niepowodzenia w próbach samodzielnej
zmiany lub zaprzestania ------------------------- 20 osób - 50 %
h - doświadczanie korzyści z korzystania z NZ -- 19 osób -47,5 %
c - system przekonań podtrzymujących ---------- 19 osób - 47,5 %
b - sztywny schemat zachowań-------------------- 18 osób - 45 %
g - objawy odstawienia----------------------------- 14 osób - 35 %
e - wzrost tolerancji (zapotrzebowanie na
coraz większe „dawki” NZ------------------ - 11 osób - 27,5 %
z czego można wnioskować, że jeśli:
-
wspólnymi cechami definicji NZ są: element destrukcji oraz powtarzalność (kontynuowanie) NZ mimo rosnących negatywnych skutków korzystania z nich
-
najczęściej używanymi kryteriami (objawami rozpoznawania NZ) były: rosnące koszty (destrukcja), przymus korzystania z NZ, niepowodzenia w próbach samodzielnej zmiany, przy czym te dwa ostatnie kryteria w potocznym rozumieniu są efektem braku lub osłabienia tzw. siły woli, a w symptomatyce uzależnień określane są „utratą kontroli”
-
bardzo często używanymi kryteriami rozpoznawania NZ są: doświadczanie korzyści, system przekonań podtrzymujących oraz sztywny schemat zachowań
.
to prawdopodobnie znaczący wpływ na identyfikowanie NZ oraz poznawanie ich istoty
i mechanizmów możnaby w działaniach edukacyjnych uzyskać wpływając na zwiększanie
świadomości dotyczącej: skutków oraz siły woli (kontroli) własnych zachowań.
Ponadto celowe w zwiększaniu skuteczności edukacji mogłoby mieć analizowanie zmian w
zakresie obrazu samych zachowań na przestrzeni jakiegoś dłuższego czasu, pozwalające
dostrzec cechy ich utrwalania się (wpływ na procesy poznawcze, schematyzacja i
usztywnienie, kontynuowanie pomimo malejącej ich opłacalności).
-
Procedura rzeczywiście wykazała istotny wpływ na kryterium, od którego w największym stopniu zależy rozpoznanie NZ - na zmianę obrazu skutków korzystania z nałogowych zachowań.
Pod tym względem uczestnicy zapytani o ocenę wpływu udziału w zajęciach na zmianę
obrazu skutków korzystania z nałogowych zachowań stwierdzili:
32 osoby -( 80 %) , że w trakcie udziału dokonała się w nich zmiana obrazu
skutków korzystania z NZ, w tym:
21 osób - (52,5 %) oceniło, że była to zmiana bardzo istotna.
O dużym znaczeniu wpływania na obraz skutków nałogowego zachowania mogą
świadczyć również inne efekty udziału w zajęciach po ich zakończeniu, nie zakładane
wcześniej.
Okazało się, iż mimo że celem tej procedury nie było wpływanie na zaprzestanie
nałogowego zachowania ani dokonywanie w nim zmian, a jedynie właśnie zmiana obrazu
korzystania z NZ - zanotowano istotnie duże zmiany pod tym względem:
30 osób ( 75 %) potwierdziło wprowadzenie zmian w swoim funkcjonowaniu po zajęciach,
w tym:
10 osób ( 25 %) zaprzestało korzystania z NZ (7 osób - 17,5 % - całkowicie, 3
osoby - 7,5 % - na pewien czas).
Z wypowiedzi uczestników wynikało, że same zachowania nałogowe pod koniec zajęć
zaczęto spostrzegać jako bardziej ograniczające niż korzystne.
Znaczna część osób zobaczyła w tej procedurze sposób na zwiększanie możliwości
uwolnienia się od zachowań nałogowych oraz drogę do poprawy własnego funkcjonowania i
rozwiązania niektórych problemów różnych obszarach życia .
We wszystkich grupach powtarzało się stwierdzenie o wzroście rozumienia dla
mechanizmów uzależnienia oraz problemów i przeżyć osób uzależnionych.
-
Powszechną reakcją na obraz własnych zachowań nałogowych, który wyłonił się w trakcie
zajęć było zaskoczenie stopniem zniekształcania i zafałszowywania przez siebie obrazu
zachowań nałogowych - zwłaszcza ich pozytywnej roli w życiu poszczególnych osób, skutków
korzystania z nich, a także - zdziwienie dotyczące własnych możliwościami rozbudowania
systemu przekonań podtrzymujących dążenie do kontynuowania tych zachowań. Temu
stwierdzeniu towarzyszyło często odkrywanie przez uczestników powiązań między jednym
nałogowym zachowaniem a innymi - istnienia całych „wiązek” takich zachowań w
funkcjonowaniu różnych osób.
-
Wyniki dotyczące wpływu korzystania z zachowań nałogowych na funkcjonowanie
Rodzaj zachowań w stosunku, do których uczestnicy rozpoznali wzorzec nałogowego funkcjonowania wskazuje, iż najczęściej skłonność do ukształtowania się takiego wzorca istnieje w odniesieniu do zachowań, z których korzystanie jest najbardziej gratyfikujące, dostarczając silnych pozytywnych przeżyć w związku z zaspokajaniem najistotniejszych potrzeb życiowych (jedzenie, kontakty z ludźmi, aktywność).
Zachowania te mają charakter euforyzujący, a co za tym idzie także najsilniej odcinają od
kontaktu z rzeczywistością i przeżyć z nią związanych.
-
Procedura pozwoliła również na rozszerzenie obrazu funkcjonowania osoby korzystającej
z nałogowych zachowań.
Cechy zachowań określanych jako nałogowe były identyczne z tymi, jakie są objawami
uzależnienia od alkoholu, i których używa się w diagnozowaniu uzależnienia, a także przez
osoby uzależnione od alkoholu są najszybciej spostrzegane. Uzasadniałoby to celowość
określania tych zachowań jako „nałogowe”.
3. Zajęcia pozwoliły także na określenie najważniejszych obszarów destrukcji narastającej
u osób korzystających z jakichś zachowań w sposób nałogowy. Badanie takich konkretnych
skutków przy pomocy ankiety wyłoniło następujące obszary destrukcji:
1. relacje z ludźmi
(rodzina i inne osoby)----------- 35 osób ( 87,5 %)
2. zdrowie - -------- ---------------- 29 osób ( 72,5 %)
3. samopoczucie i samoocena--- 29 osób ( 72,5 %)
4. praca zawodowa---------------- 8 osób ( 20 %)
5. gospodarowanie czasem ------ 7 osób ( 17,5 %)
Przedstawione wyniki wskazują na to, że niezależnie od rodzaju zachowań korzystanie
z nich w sposób nałogowy jest w bardzo wysokim stopniu destrukcyjne, wpływając na jakość funkcjonowania w najważniejszych obszarach życia i stan osoby korzystającej w taki sposób
z niektórych zachowań.
W wymienionych obszarach konsekwencje korzystania z nałogowych zachowań dotyczyły najczęściej: relacje z ludźmi: ograniczanie ważnych kontaktów, wybór kontaktów i relacji wyłącznie w oparciu o kryterium korzystania z podobnych nałogowych zachowań niezależnie od destrukcyjnych konsekwencji tych relacji, poczucie wyizolowania, napięcia w relacjach i pogarszanie się ich jakości; zdrowie: poważnych schorzeń organów zaangażowanych w korzystanie z nałogowych zachowań, spadek odporności na choroby i częstsza zachorowalność, zła kondycja fizyczna, lęk o swoje zdrowie; samopoczucie i samoocena: przeżywanie poczucia gorsz ości, winy, wstydu, złości na siebie, nieradzenia sobie w życiu, złego samopoczucia psychicznego; praca: przeciążenie, wypalenie, zaniedbywanie obowiązków, brak twórczości i rutyna; gospodarowanie czasem: brak czasu dla siebie, zaniedbywanie ważnych zajęć (sen, wypoczynek, wygląd) .
Rodzaj negatywnych konsekwencji wskazuje na brak uzasadnienia dla potocznego lekceważenia nadużywania niektórych zachowań, uznawanego za szkodliwe w niewielkim stopniu a nawet dostarczającego ważnych korzyści, na przykład takich jak lepsze samopoczucie czy pozytywny wpływ na relacje z ludźmi.
4. Zajęcia pokazały także, iż nałogowe zachowania mają istotną komponentę poznawczą, co
stanowiłoby pewne uzasadnienie dla traktowania ich szerzej jako bardziej złożone zaburzenie
funkcjonowania, przypominające uzależnienie.
Wypowiedzi uczestników zapytanych o możliwość niezwłocznej rezygnacji z korzystania z
nałogowych zachowań lub ich zminimalizowania wskazały na istnienie systemu przekonań
podtrzymujących motywacje do korzystania z nałogowych zachowań. Wspólną cechą tych
przekonań okazał się być odrealniony obraz rzeczywistości pozbawionej wzorca nałogowego
korzystania z niektórych zachowań lub ich roli w funkcjonowaniu człowieka.
Charakter tych przekonań wskazywał na występowanie dwóch skrajności w obrazie roli
korzystania z nałogowych zachowań i wizji ograniczenia ich lub zaprzestania: od „życie
straciłoby sens” do „cudowny, najszczęśliwszy moment w moim życiu”.
Wynika z tego także, iż obraz takiego objawu nałogowych zachowań jak doświadczanie
korzyści z korzystania z nałogowego zachowania u uczestników jest nierealistyczny a co za
tym idzie w nierealistyczny sposób równoważy koszty (skutki) ich podejmowania.
Z przytoczonych wyżej wniosków wynika, że także obraz skutków jest zawężony.
Cała motywacja podejmowania nałogowych zachowań i trwania w nich oparta jest więc na
nierealistycznym obrazie rzeczywistości.
5. Uczestnicy ankiety zapytani o rodzaje zmian jakie wprowadzili w swoim funkcjonowaniu
po zajęciach wymienili takie zachowania jak: planowanie czasu, więcej gimnastyki i sport,
więcej kontaktów z ludźmi, spacery, czas spędzany na świeżym powietrzu, zmiana diety, w
tym - więcej owoców, soki, więcej odpoczynku, podejmowanie samokształcenia, więcej czasu
poświęcanego sobie (dbałość o higienę, wygląd, kontrolę wagi), czytanie, w relacjach do
świata - więcej tolerancji, pozytywnego patrzenia, w relacji do siebie więcej kontroli, rozwagi.
Wspólną cechą tych zmian jest wzorzec tzw. zdrowego stylu życia. Można więc przypuszczać,
że funkcjonowanie w oparciu o ten wzorzec mogłoby mieć znaczenie w powstrzymywaniu się
od wzorców nałogowego funkcjonowania lub uwalnianiu od nich. Rodzaj tej zależności na
podstawie przeprowadzonych zajęć i badania ich efektów trudno jest określić.
-
Wyniki zastosowania tej procedury wskazują na pewne możliwości jej wykorzystywania do działań psychokorekcyjnych, która to teza wymagałoby dalszych badań.
Także dalszych badań wymagałby wyłoniony w trakcie zajęć obraz funkcjonowania
osoby korzystającej z nałogowych zachowań, a zwłaszcza motywów korzystania z nich i
mechanizmów trwania przy nich, istnienia tzw. zdrowej alternatywy, ich rzeczywistej
powszechności oraz czynników, które są za to odpowiedzialne, rozumienia pojęcia zdrowia
rozwoju.
.
WNIOSKI
Zastosowanie opisanej procedury pozwoliło na stwierdzenie przydatności doświadczeń i elementów terapii uzależnień w pracy nad zmianą niepożądanych zachowań na bardziej konstruktywne. Odnotowano wzrost umiejętności ważnych w pracy nad zmianą zachowań nałogowych: zwłaszcza ich rozpoznawania i planowania zmiany. Pogłębiła się świadomość uczestników dotycząca motywów i mechanizmów własnego postępowania. Uległa zwiększaniu motywacja do zmiany zachowań na bardziej konstruktywne. Wzmocniła się wiara w powodzenie takiej decyzji a uczestnicy otrzymali narzędzia przydatne do jej realizacji.
Dodatkowymi korzyściami były aspekty teoretyczne i praktyczne, jakie wyłoniły się w trakcie zajęć, warte działań badawczych i dalszych rozważań teoretycznych.
BIBLIOGRAFIA
1. Babor T.F., Ramon de la Fuente J.,Saunders J., Grant M.: Test Rozpoznawania
Zaburzeń Związanych z Piciem Alkoholu AUDIT. Przewodnik Dla Podstawowej
Opieki Zdrowotnej. Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów
Alkoholowych. Warszawa 1996
-
Kinney J., Leaton G.: Zrozumieć alkohol. Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych. Warszawa 1996
3. May G.G.: Uzależnienie i łaska. Media Rodzina of Poznań
-
Monti P.M., Abrams D.B., Kadden R.M.: Psychologiczna terapia uzależnienia
od alkoholu. Instytut Psychologii Zdrowia i Trzeźwości PTP. Warszawa 1994.
ANKIETA EWALUACYJNA
Pytania poniższej ankiety kierujemy do osób, które uczestniczyły w naszych zajęciach pt. TROPIENIE SMOKÓW. Ciekawi jesteśmy jakie ślady pozostawiły w Was te zajęcia. Dlatego zwracamy się z prośbą o udzielenie nam odpowiedzi na pytania zawarte w poniższej ankiecie. Pomoże to nam w kontynuowaniu prac nad procedurą skutecznego uwalniania się od nałogowych zachowań.
Ankieta jest anonimowa. Prosimy o jej wypełnienie zakreślając właściwe odpowiedzi. Na końcu ankiety znajduje się także metryczka pozwalająca nam zorientować się - kim byli uczestnicy zajęć. Prosimy także o niej nie zapomnieć wypełniając ankietę. Formułując pytania ankiety pozwoliliśmy sobie na bezpośrednią formę zwracania się do Was. Mamy nadzieję uzyskać na to Waszą zgodę. Z góry dziękujemy za pomoc. Pozdrawiamy.
-
Czy w trakcie zajęć zidentyfikowałeś jakieś swoje nałogowe zachowanie
TAK/NIE
-
Które definicje nałogowych zachowań najbardziej pasowały do Twojego nałogowego zachowania (zakreśl je)
a/ zachowanie powtarzane mimo, iż osoba z niego korzystająca wie, że często przekracza w ten sposób jakąś normę uznawaną za zdrową (a wiec szkodzi ono jej). Podejmując zachowanie niejako więc wkalkulowuje w to jakąś osobistą stratę
b/ zachowanie kontynuowane (lub podejmowane na nowo) mimo myśli, planów, decyzji o zaprzestaniu wynikających ze szkód jakich się już doznało w wyniku tego zachowania
c/ zachowanie zwracające uwagę otoczenia lub samej osoby je podejmującej przekraczaniem
jakiejś przyjętej dla takich zachowań normy ilościowej lub jakościowej, wywołujące reakcje
zdziwienia, podziwu, czasami obawy ("jak on może tyle tego...: zrobić, znieść, wytrzymać")
lub też rodząc sugestie dotyczące ograniczenia ilości lub częstotliwości korzystania z tego
zachowania.
-
Na czym polegało nałogowe zachowanie, którym zajmowałeś się na zajęciach(opisz je)
-
Które cechy nałogowego zachowania rozpoznałeś u siebie (zakreśl je)
a/ przymus korzystania z nałogowego zachowania w pewnych sytuacjach
b/ sztywny schemat zachowań (powtarzająca się sekwencja czynności składających się na nałogowe zachowanie)
c/ system przekonań podtrzymujących nałogowe zachowanie
d/ niepowodzenia w próbach samodzielnej zmiany lub zaprzestania nałogowego zachowania,
oraz niewprowadzanie w życie zamiarów, planów, obietnic dotyczących takich zmian.
e/ wzrost tolerancji - czyli zwiększające się jednorazowe "dawki" nałogowego zachowania dla uzyskania tego samego efektu emocjonalnego (zadowolenia, ulgi).
f/ rosnące koszty (destrukcja) - negatywne skutki korzystania z nałogowego zachowania
g/ objawy odstawienia - w postaci przede wszystkim złego samopoczucia i dyskomfortu, często swoistego "głodu" i cierpienia, pojawiającego się po zaprzestaniu nałogowego zachowania lub przerwaniu długotrwałego korzystania z niego
h/ doświadczanie korzyści z korzystania z nałogowego zachowania, skłaniające do sięgania po nie w coraz większej ilości różnych sytuacji.
5. Spośród niżej wymienionych obszarów funkcjonowania wybierz 3 , w których odnotowałeś najwięcej negatywnych „śladów Smoka”. Podaj po 1 przykładzie
kontakty z ludźmi/ praca/ zdrowie/ samopoczucie/ samoocena/ życie rodzinne/
gospodarowanie czasem
*obszar....................................................
najważniejszy negatywny skutek..................................................................................................................................................................................................................................................................................................
*obszar..........................................................................................................................................najważniejszy negatywny skutek..................................................................................................................................................................................................................................................................................................
*obszar..........................................................................................................................................najważniejszy negatywny skutek..................................................................................................................................................................................................................................................................................................
6. Czy udział w zajęciach wpłynął na zmianę Twojego obrazu negatywnych skutków korzystania z nałogowego zachowania TAK/NIE
jeżeli TAK - to w jaki sposób (podkreśl właściwą odpowiedź) ?
wcale/ nieznacznie/ zobaczyłem coś ważnego czego nie widziałem/ dokonałem kilku ważnych odkryć/ spowodował całkowity przewrót
-
Dokończ poniższe zdanie główną myślą jaka przyszła Ci do głowy w czasie zajęć na ewentualną propozycję zaprzestania korzystania z nałogowego zachowania.
„Co by było gdybyś od zaraz miał przestać TO robić ?”.................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................................................................
8. Jakie były bezpośrednie, pojawiające się jeszcze w trakcie zajęć efekty Twojego w nich udziału ? (podkreśl):
żadne/ zmiana obrazu skutków/ uświadomienie nałogowego zachowania/ rozpoznanie cech nałogowego funkcjonowania/ rozważanie potrzeby wprowadzenia zmian w swoim funkcjonowaniu/ podjęcie decyzji o wprowadzeniu pewnych zmian w swoim funkcjonowaniu w przyszłości/ podjęcie decyzji o zaprzestaniu korzystania z nałogowego zachowania przez tydzień i wdrożeniu tygodniowego programu/ podjęcie decyzji o całkowitym porzuceniu nałogowego zachowania/ inne (jakie)...................................
9. Jakie były efekty udziału w zajęciach po ich zakończeniu (podkreśl)?
żadne/ skończyło się na zamiarach/ wprowadziłem pewne zmiany (przez pewien czas (jaki..................................) zdrowiej funkcjonowałem/ zrealizowałem tygodniowy program zaprzestania korzystania z nałogowego
