Potrzeby dziecka w sytuacji rozwodu rodziców
Autor: Agnieszka Olszewska
Artykuł w pełnej wersji pt:” Rozwodowe trzęsienie ziemi. Jak zadbać o dziecko?” zostanie opublikowany w kwartalniku Fundacji Dzieci Niczyje; Dziecko krzywdzone. Teoria, badania, praktyka Nr 4(25) 2008
Rozwód jest niezwykle trudnym, obciążającym wydarzeniem dla wszystkich członków rodziny. Dla wielu osób jest jednym z najtrudniejszych, najbardziej stresujących doświadczeń życiowych. Jest długotrwałym procesem, który ma swoją dynamikę i który wymaga od osób rozwodzących się sprostaniu szeregu wyzwaniom w sferze ekonomicznej, społecznej i psychologicznej.
Rozwód z perspektywy mediatora
W perspektywie mediatora, rozwód jest taką sytuacją, w której dotychczasowy system rodzinny ulega przemianie. Rodzice przychodzący do mediatora coraz częściej oczekują pomocy w takim ułożeniu wzajemnych relacji, aby umożliwiały pełnienie przez obydwoje funkcji opiekuńczo – wychowawczych i jak najpełniejsze uczestniczenie obojga rodziców w życiu dziecka. Rodzice, którzy nie rezygnują po rozwodzie z relacji z dzieckiem stają przed trudnym zadaniem zbudowania „rodzicielskiego mostu”, który umożliwi mu kontakt z jednym i drugim rodzicem. W związku z tym rozwód jest taką sytuacją, w której ważne jest zachowanie/wypracowanie takich relacji między rodzicami, które umożliwią im dalsze wychowanie dziecka w atmosferze współpracy i współdziałania.
W sytuacji rozwodu uwidaczniają się rozbieżne potrzeby małżonków/partnerów. W momencie podjęcia decyzji o rozstaniu może następować gwałtowna eskalacja konfliktów, ponieważ zanika motywacja do utrzymania związku a więc i uzgadniania perspektyw i realizacji wspólnych celów. Według niektórych badaczy konflikt w takiej sytuacji jest czymś naturalnym i wynikającym z trudności komunikacyjnych, wpływu systemu rodzinnego, prawnego, kulturowego a w sferze emocjonalnej przeżywanego gniewu, frustracji, złości pojawiających się w efekcie trudności w realizacji potrzeb.
Czego potrzebuje dziecko od rodzica, w sytuacji rozwodu?
W praktyce mediacyjnej obserwujemy dylemat rodziców czy mówić dziecku o rozwodzie, czy też nie. Informacja o nadchodzących zmianach, co do których rodzice podjęli ostateczną decyzję są niezbędne dla zrozumienia i przygotowania się na nie przez dziecko. Brak wiedzy o sytuacji jest dla dzieci dodatkowym źródłem lęku i niepewności, bo przecież widzą i często niezwykle mocno odczuwają napięcia między rodzicami i doświadczają ich negatywnych skutków. Ważne jest aby dziecko było informowane o decyzjach dorosłych w sposób adekwatny do wieku i możliwości. Przekazanie przez rodziców jasnej informacji o decyzji rozwodowej, pomaga odzyskać orientację w sytuacji, nad którą dzieci nie mają kontroli (Jabłoński 2008). W pracy mediacyjnej i warsztatowej z rodzicem lub rodzicami w sytuacji rozwodu często pomagamy przygotować się do takiej rozmowy z dzieckiem, podjąć decyzję czy powiedzieć razem czy osobno, co i jak mówić, wybrać właściwy moment a przede wszystkim być w porozumieniu z drugim rodzicem i nie używać tej sytuacji jako okazji do usprawiedliwienia siebie, czy oskarżania partnera.
Dziecko potrzebuje od rodzica zgody na własne przeżywanie tej sytuacji, jakiekolwiek by ono nie było. Nie istnieje jeden schemat radzenia sobie z emocjami takimi jak lęk, utrata poczucia bezpieczeństwa, osamotnienie, poczucie winy, krzywdy, złość, gniew, obniżenie poczucia własnej wartości. W repertuarze zachowań dzieci w sytuacji rozstania rodziców mogą się znaleźć rożnego typu zachowania; apatia, bierność, zaprzeczanie a także agresja, bunt, obwinianie dorosłych i siebie. Rodzice często mówią, jak trudne są dla nich reakcje dzieci polegające na odrzucaniu czy obwinianiu. Najczęściej ojcowie zmagają się z płaczem dzieci, niechęcią i odmową spotkania. Są to trudne doświadczenia zarówno dla rodziców, jak i samego dziecka. Łatwo wtedy o wycofanie się z relacji, która przynosi napięcie i wymaga wielkiej cierpliwości i zrozumienia wobec emocji wszystkich uczestników sytuacji.
Największą potrzebą dziecka jest akceptacja i miłość od obydwojga rodziców, dlatego niezwykle ważne jest aby dziecko nie było stawiane w sytuacji podejmowania wyborów, które mogą być odbierane przez nie, jako wybór między mamą a tatą. Tego typu sytuacje naruszają naturalną lojalność wobec obojga rodziców. Jest dla dzieci bardzo trudne jeśli rodzice źle mówią o sobie w obecności dziecka, proszą je aby przekazywało informacje drugiemu rodzicowi, bo sami ze sobą nie rozmawiają, czy proszą o dochowanie tajemnicy przed drugim rodzicem. (Jabłoński, 2008).
Mediacja pozwala zarówno na ustalanie drobnych, szczegółowych kwestii dotyczących dnia codziennego, jak i zasadniczych, jak np. miejsce stałego pobytu czy zamieszkania dziecka. Czasem w kwestiach zasadniczych, trudno jest osiągnąć porozumienie i rodzice decydują się w ich rozstrzygnięciu na drogę sądową. Nie zamyka to możliwości zawarcia porozumienia dotyczącego ustaleń „na teraz”; codziennych spraw, zanim zapadną rozstrzygnięcia sądowe.
W związku z zachwianiem poczucia swojej wartości dziecka, mogącej wynikać z obwiniania się o rozpad związku rodziców lub też poczucia inności od rówieśników, szczególnie silnie potrzebuje ono dowartościowania.
Odpowiadanie przez rodziców na potrzeby dziecka zwiększa jego szanse na konstruktywne poradzenia sobie z zadaniami, które stoją przed nim w związku z rozstaniem rodziców. Do zadań tych należy uznanie i zaakceptowanie rozwodu rodziców za fakt, odłączenie się od konfliktu rodziców i podjęcie stałych aktywności, poradzenie sobie ze stratą i obwinianiem samego siebie i realistyczne oczekiwania na dobre relacje z rodzicem nie sprawującym bezpośredniej opieki nad nim. (Wallerstein, Blakeslee 2005).
Rodzice często mają świadomość, że elementami budującymi poczucie bezpieczeństwa u dziecka, jest: możliwość kontaktu z rodzicem nie mieszkającym z dzieckiem na co dzień, porozumienie i dobra komunikacja między rodzicami, nie mówienie źle o drugim rodzicu przy dziecku, wspólne podejmowanie decyzji dotyczących dziecka.
Trudności jakie przeżywają rodzice w budowaniu porozumienia
Rodzice w sytuacji rozwodu wymagają profesjonalnego wsparcia i pomocy, zarówno ze strony prawników jak i pomocy psychologicznej czy terapeutycznej, edukacyjnej a także mediacyjnej. Ważnym zadaniem, które przed nimi staje jest zabezpieczenie potrzeb dziecka. Dorośli mimo świadomości, jak istotne jest zadbanie o potrzeby dziecka, przeżywają poważne trudności z ich realizacją. Wynika to z szeregu przyczyn związanych z indywidualnym przeżywaniem rozstania z małżonkiem/partnerem oraz dynamiki przeżywanego konfliktu.
Trudności jakie przeżywają rodzice według różnych badaczy (Przybyła –Basista 2006) wynikają ze zróżnicowanych zasobów lub sił małżonków, konfrontacyjnego charakteru systemu prawnego, historii konfliktów między małżonkami, które doprowadziły do rozwiązania małżeństwa oraz indywidualnej dla każdego reakcji na zranienie związane z sytuacją rozstania. Istotnym czynnikiem okazuje się także to, czy jest się tym, które zainicjowało sytuację rozstania czy też tym, które zostało postawione przed decyzją o rozstaniu przez małżonka/partnera.
Część z działań ułatwiających poradzenie sobie z sytuacją rozstania rodzice mogą podejmować sami; jest to pomoc psychologiczna czy działania psychoedukacyjne, inne formy mogą zastosować razem, aby wspierać, wzmacniać kooperację. Taką formą pomocy jest mediacja.
Szczególne ważne wydaje nam się, by w pracy z pojedynczym rodzicem, nakierowywać na wspólną perspektywę, stwarzać podstawy do współpracy i akcentować korzyści dla dziecka i rodziców z niej wynikające. Pomimo zakończenia małżeństwa/związku, ojcem i matką jest się razem do końca życia. Mediacja rodzinna oraz realizowana przez nas psychoedukacja, ma na celu pomóc osobom przeżywającym „rozwodowe trzęsienie ziemi” w podnoszeniu jakości ich relacji rodzicielskiej, dzięki której będą mogli towarzyszyć i wspierać swoje dziecko.
Bibliografia
Jabłoński K. (2000), Rozwód. Jak go przeżyć? Wydawnictwo W.A.B. Warszawa
Kwak A. (2001), Rozwód a separacja w opinii kobiet i mężczyzn. W: Ziemska M.(red.): Rodzina współczesna. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego.
Nawrat, R. (1985). Niektóre wyznaczniki zadaniowego nastawienia na przyszłość. Niepublikowana rozprawa doktorska, Uniwersytet Wrocławski
Przybyła – Basista, H. (2006), Mediacje rodzinne w konflikcie rozwodowym. Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego. Katowice
Sokal U., (2005), Więzi uczuciowe dorosłych dzieci z rodzicami w rodzinach rozwiedzionych. Wydawnictwo Elbląskiej Uczelni Humanistyczno –Ekonomicznej. Elbląg
Wallerstein J; Blakeslee S. (2005), Rozwód, a co z dziećmi? Wydawnictwo ZYSK i S-KA Poznań